Petrol Diesel CNG; इंधनाच्या दरांमध्ये होणारा अगदी किरकोळ बदलसुद्धा सर्वसामान्य नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनावर मोठा प्रभाव टाकतो. पेट्रोल आणि डिझेल ही केवळ वाहनांसाठी वापरली जाणारी साधने नसून संपूर्ण अर्थव्यवस्थेचा कणा आहेत. त्यामुळे त्यांच्या किमती वाढल्या किंवा कमी झाल्या तरी त्याचे पडसाद सर्वच क्षेत्रांमध्ये उमटताना दिसतात.

अलीकडील आकडेवारीनुसार, देशातील काही प्रमुख शहरांमध्ये इंधनाच्या दरात थोडीशी घट नोंदवण्यात आली आहे. या घसरणीमुळे वाढत्या महागाईने त्रस्त झालेल्या नागरिकांना काही प्रमाणात दिलासा मिळाल्याचे चित्र आहे. जरी ही घट मोठी नसली, तरी तिचा सकारात्मक परिणाम सर्वसामान्यांच्या मासिक खर्चावर होत आहे.

शहरागणिक बदलणारे पेट्रोलचे दर;

सध्या भारतातील विविध शहरांमध्ये पेट्रोलच्या दरांमध्ये लक्षणीय तफावत पाहायला मिळते. मुंबईसारख्या महानगरात पेट्रोलचा दर सुमारे ७७ रुपयांच्या आसपास असून राजधानी दिल्लीमध्ये तो थोडा कमी म्हणजे सुमारे ७६ रुपयांवर आहे. यामुळे काही शहरांतील नागरिकांना तुलनेने स्वस्त इंधन मिळत आहे.

दुसरीकडे, बंगळुरू आणि हैदराबादसारख्या दक्षिणेकडील शहरांमध्ये पेट्रोलचे दर अधिक असल्याचे दिसते. काही ठिकाणी हे दर ९० रुपयांच्या पुढे गेले आहेत. या फरकामुळे नागरिकांमध्ये असमानता निर्माण होते आणि स्थलांतरित कामगारांवर त्याचा आर्थिक ताण वाढतो.

डिझेलच्या दरातील स्थिती;

डिझेल हे मालवाहतूक, शेती आणि सार्वजनिक वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे इंधन आहे. दिल्लीमध्ये डिझेलचा दर सुमारे ८७ रुपयांच्या आसपास असून मुंबईत तो ९० रुपयांपेक्षा अधिक आहे. या दरांमुळे वाहतूक खर्चावर थेट परिणाम होत आहे.

डिझेल महाग झाल्यास ट्रक, बस आणि इतर वाहतुकीच्या सेवांचे दर वाढतात. परिणामी जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती वाढण्याची शक्यता निर्माण होते. त्यामुळे डिझेलच्या दरात स्थिरता राखणे सरकारसाठी मोठे आव्हान ठरते.

सीएनजी – परवडणारे आणि स्वच्छ इंधन;

वाढत्या प्रदूषणाच्या पार्श्वभूमीवर सीएनजी हा एक सुरक्षित, स्वच्छ आणि किफायतशीर पर्याय म्हणून पुढे येत आहे. दिल्ली आणि मुंबईसारख्या शहरांमध्ये सीएनजीचे दर तुलनेने कमी असून ते साधारणतः ७६ ते ७७ रुपये प्रति किलो आहेत. त्यामुळे अनेक वाहनधारक सीएनजीकडे वळताना दिसत आहेत.

सीएनजीमुळे इंधन खर्चात बचत होतेच, शिवाय कार्बन उत्सर्जनही कमी होते. त्यामुळे पर्यावरण संवर्धनाच्या दृष्टीने हा पर्याय अधिक उपयुक्त ठरत आहे. विशेषतः टॅक्सी, ऑटो रिक्षा आणि व्यावसायिक वाहनांसाठी सीएनजी हा फायदेशीर ठरत आहे.

काही शहरांमध्ये सीएनजी महाग का?

जरी दिल्ली आणि मुंबईत सीएनजी स्वस्त असले, तरी चेन्नई आणि बंगळुरूसारख्या शहरांमध्ये त्याचे दर तुलनेने जास्त आहेत. काही ठिकाणी हे दर ९० रुपयांच्या आसपास पोहोचले आहेत. या तफावतीमागे पुरवठा साखळी आणि पायाभूत सुविधांचा अभाव हे मुख्य कारण आहे.

सीएनजी वितरणासाठी आवश्यक असलेली पाइपलाइन व्यवस्था सर्व शहरांमध्ये समान प्रमाणात विकसित झालेली नाही. त्यामुळे काही शहरांमध्ये सीएनजीची उपलब्धता मर्यादित राहते आणि दर वाढतात.

इंधन दर ठरवणारे महत्त्वाचे घटक;

इंधनाचे दर देशभरात समान नसण्यामागे अनेक कारणे जबाबदार आहेत. प्रत्येक राज्य सरकार पेट्रोल आणि डिझेलवर वेगवेगळ्या प्रमाणात व्हॅट आणि स्थानिक कर आकारते. त्यामुळे एका राज्यातील दर दुसऱ्या राज्यापेक्षा जास्त किंवा कमी असू शकतात.

याशिवाय, तेल शुद्धीकरण केंद्रांपासून शहरांचे अंतर, वाहतूक खर्च, डीलर कमिशन आणि राज्याची अनुदान धोरणे या सगळ्या बाबी अंतिम किमतीवर परिणाम करतात. त्यामुळे इंधन दरांमध्ये प्रादेशिक फरक निर्माण होतो.

मासिक बजेटवर होणारा सकारात्मक परिणाम;

इंधनाचे दर कमी झाले की त्याचा थेट फायदा सर्वसामान्यांच्या खिशाला होतो. वाहनधारकांचा प्रवास खर्च कमी होतो आणि मासिक बजेटमध्ये थोडीशी बचत शक्य होते. ही बचत इतर आवश्यक खर्चांसाठी वापरता येते.

लघुउद्योजक आणि व्यापाऱ्यांसाठीही इंधन दरातील घसरण फायदेशीर ठरते. मालाची वाहतूक स्वस्त झाल्याने त्यांचा नफा वाढतो आणि ग्राहकांनाही तुलनेने कमी दरात वस्तू मिळू शकतात.

शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला दिलासा;

शेती क्षेत्रात ट्रॅक्टर, पंपसेट आणि इतर यंत्रसामग्रीसाठी डिझेलचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. इंधन स्वस्त झाल्यास शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च कमी होतो. याचा परिणाम शेतीमालाच्या किमतींवरही होतो.

ग्रामीण भागात वाहतुकीच्या सुविधा मर्यादित असल्याने इंधन दर वाढले की त्याचा भार अधिक जाणवतो. त्यामुळे दरातील घट ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरते.

सार्वजनिक वाहतुकीला मिळणारा फायदा;

बस, टॅक्सी आणि इतर सार्वजनिक वाहतुकीचे दर इंधनावर अवलंबून असतात. इंधन स्वस्त झाल्यास या सेवांचे दर स्थिर ठेवणे किंवा कमी करणे शक्य होते. यामुळे रोज प्रवास करणाऱ्या नागरिकांना मोठा दिलासा मिळतो.

विद्यार्थी, नोकरदार आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी सार्वजनिक वाहतूक हा जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. त्यामुळे इंधन दरातील स्थिरता सामाजिक समतोल राखण्यासाठी आवश्यक ठरते.

भविष्यातील पर्याय आणि शाश्वत ऊर्जा;;

इंधनाच्या किमती आंतरराष्ट्रीय बाजारातील कच्च्या तेलाच्या भावावर अवलंबून असतात. जागतिक राजकारण, युद्धस्थिती आणि पुरवठा साखळीतील अडथळे यामुळे दर कधीही वाढू शकतात. त्यामुळे केवळ पेट्रोल-डिझेलवर अवलंबून राहणे धोकादायक ठरू शकते.

इलेक्ट्रिक वाहने, हायब्रीड तंत्रज्ञान आणि सौर ऊर्जेसारखे पर्याय भविष्यासाठी अधिक सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक आहेत. दीर्घकालीन आर्थिक स्थैर्य आणि पर्यावरण संरक्षणासाठी हरित ऊर्जेकडे वळणे ही काळाची गरज आहे.

इंधन दरातील बदल हा केवळ आर्थिक विषय नसून तो सामाजिक आणि पर्यावरणीय मुद्दाही आहे. दरात झालेली थोडीशी घट जरी तात्पुरती असली, तरी तिचा सकारात्मक परिणाम समाजातील प्रत्येक घटकावर होतो. मात्र, दीर्घकालीन उपाय म्हणून पर्यायी ऊर्जास्रोतांचा स्वीकार करणे अत्यावश्यक आहे.

स्वच्छ, परवडणारी आणि शाश्वत ऊर्जा हीच भविष्यातील खरी गुंतवणूक आहे. आज घेतलेले निर्णय उद्याच्या पिढ्यांचे भविष्य ठरवतील, हे लक्षात घेऊनच इंधन वापराबाबत सजग राहणे आवश्यक आहे.