Life certificate update – देशभरातील लाखो सेवानिवृत्त कर्मचारी आणि पेन्शनधारकांसाठी दरवर्षी एक महत्त्वाची जबाबदारी पार पाडावी लागते. ती म्हणजे जीवन प्रमाणपत्र सादर करणे. या दस्तऐवजाद्वारे पेन्शन वितरण करणाऱ्या संस्था हे सुनिश्चित करतात की लाभार्थी जिवंत आहेत आणि त्यांना पेन्शन मिळण्यास पात्र आहेत. नुकत्याच ३० नोव्हेंबर ही अंतिम तारीख संपली आहे आणि ज्यांनी अद्याप हे प्रमाणपत्र सादर केलेले नाही त्यांना गंभीर परिणाम भोगावे लागू शकतात.

जीवन प्रमाणपत्र सादर न केल्यास पेन्शनधारकांचे मासिक पेन्शन तात्काळ निलंबित होण्याची शक्यता असते. अशा परिस्थितीत आर्थिक अडचणींना सामोरे जावे लागू शकते, विशेषत: ज्यांचा पेन्शनवरच उदरनिर्वाहाचा आधार आहे त्यांच्यासाठी. म्हणूनच वेळेवर या प्रमाणपत्राचे नियोजन करणे आणि सादर करणे अत्यंत आवश्यक आहे. जर तुम्ही पेन्शनधारक असाल आणि अद्याप तुमचे प्रमाणपत्र जमा केलेले नसेल तर त्वरित कार्यवाही करणे गरजेचे आहे.

पारंपरिक पद्धत: बँकेतून प्रमाणपत्र सादर करणे

अनेक दशकांपासून पेन्शनधारक आपले जीवन प्रमाणपत्र सादर करण्यासाठी वैयक्तिकरित्या बँकेत किंवा पेन्शन वितरण केंद्रात जात आहेत. या पद्धतीमध्ये लाभार्थी बँक शाखेत जातात, तेथे विहित नमुन्यावर अर्ज भरतात आणि आवश्यक कागदपत्रांसह ते सादर करतात. बँकेचे अधिकारी व्यक्तीची ओळख पटवून त्यांचे प्रमाणपत्र प्रक्रिया करतात आणि पुढील कार्यवाहीसाठी संबंधित विभागाकडे पाठवतात.

या पारंपरिक पद्धतीचे काही फायदे आहेत. सर्वप्रथम, ही प्रक्रिया अनेकांना परिचित आहे आणि त्यामुळे त्यांना आत्मविश्वास वाटतो. दुसरे म्हणजे, बँकेच्या कर्मचाऱ्यांचे मार्गदर्शन उपलब्ध असते जे कोणत्याही शंका दूर करण्यात मदत करते. तसेच काही बँका तत्काळ पावती देतात ज्यामुळे लाभार्थीला मनःशांती मिळते. मात्र या पद्धतीचे काही तोटे देखील आहेत जे आज विचारात घ्यावे लागतात.

वयस्क किंवा आजारी पेन्शनधारकांना बँकेत जाणे कठीण जाते. अनेकदा त्यांना दुसऱ्या व्यक्तीच्या मदतीची गरज भासते. बँकेत रांगेत उभे राहणे, अर्ज भरण्यासाठी वेळ देणे हे सर्व वृद्धांसाठी कष्टदायक ठरू शकते. तसेच, दूरच्या ठिकाणी राहणाऱ्यांसाठी प्रवासाचा खर्च आणि वेळ यांचाही विचार करावा लागतो. या सर्व अडचणी लक्षात घेऊन सरकारने डिजिटल आणि घरपोच सेवा सुरू केल्या आहेत.

आधार-आधारित चेहरा ओळख प्रणाली: आधुनिक तंत्रज्ञानाचा उपयोग

तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे आता पेन्शनधारकांना घरबसल्या जीवन प्रमाणपत्र सादर करण्याची सुविधा उपलब्ध झाली आहे. आधार-आधारित चेहरा ओळख प्रणाली हा यातील एक क्रांतिकारी विकास आहे. या प्रणालीद्वारे कोणत्याही व्यक्तीला फक्त स्मार्टफोन आणि इंटरनेट कनेक्शन असल्यास घरबसल्या प्रमाणपत्र सादर करता येते. ही सुविधा विशेषतः त्यांच्यासाठी वरदान आहे ज्यांना चालण्यात अडचण येते किंवा ज्यांना आरोग्याच्या कारणास्तव बाहेर पडणे शक्य नाही.

या प्रणालीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून व्यक्तीच्या चेहऱ्याची त्यांच्या आधार कार्डवरील छायाचित्राशी तुलना केली जाते. जर दोन्ही एकमेकांशी जुळले तर प्रमाणपत्र स्वीकारले जाते आणि संबंधित विभागाला पाठवले जाते. संपूर्ण प्रक्रिया काही मिनिटांतच पूर्ण होते. यामुळे वेळेची बचत होते, प्रवासाचा त्रास टळतो आणि सोयीस्कर पद्धतीने कार्य पूर्ण होते. मात्र या सुविधेसाठी तुमचा मोबाईल नंबर आधार कार्डशी जोडलेला असणे आवश्यक आहे.

जीवन प्रमाण अॅप: डिजिटल इंडियाची देणगी

सरकारने पेन्शनधारकांच्या सुविधेसाठी ‘जीवन प्रमाण’ नावाचे विशेष मोबाईल अॅप विकसित केले आहे. हे अॅप गूगल प्ले स्टोअर आणि अॅप स्टोअरवर मोफत उपलब्ध आहे. या अॅपमध्ये सोप्या पायऱ्यांमध्ये प्रमाणपत्र सादर करण्याची व्यवस्था आहे. लाभार्थीला फक्त अॅप डाउनलोड करावे लागते, आपली आधार माहिती भरावी लागते आणि चेहरा ओळख प्रक्रियेद्वारे प्रमाणीकरण करावे लागते.

या अॅपचे अनेक फायदे आहेत. प्रथम, हे वर्षातील कोणत्याही वेळी वापरता येते, केवळ अंतिम तारखेच्या आसपास नव्हे. दुसरे, अॅपमध्ये आपण प्रमाणपत्र सादर झाल्याचा तात्काळ पुष्टीकरण संदेश मिळतो ज्यामुळे मनःशांती मिळते. तिसरे, यामध्ये आपल्या आधीच्या प्रमाणपत्रांचा इतिहास पाहता येतो. चौथे, अॅपमध्ये मराठीसह अनेक भारतीय भाषांमध्ये मार्गदर्शन उपलब्ध आहे. मात्र स्मार्टफोन चालविण्याचे प्राथमिक ज्ञान असणे आवश्यक आहे.

घरपोच बँकिंग सेवा: विशेष काळजी

ज्या पेन्शनधारकांना तंत्रज्ञान वापरणे कठीण जाते किंवा ज्यांना मदतीची विशेष गरज असते, त्यांच्यासाठी डोअरस्टेप बँकिंग सुविधा उपलब्ध आहे. अनेक सार्वजनिक आणि खाजगी बँकांनी तसेच भारतीय पोस्ट विभागाने ही सेवा सुरू केली आहे. या सुविधेअंतर्गत बँकेचा अधिकृत कर्मचारी किंवा पोस्ट विभागाचा कर्मचारी आपल्या घरी येतो आणि आवश्यक कागदपत्रे पूर्ण करण्यात मदत करतो.

या सेवेसाठी आधी बँकेशी किंवा पोस्ट ऑफिसशी संपर्क साधून अपॉइंटमेंट घेणे आवश्यक असते. नियोजित वेळी कर्मचारी तुमच्या घरी येतो, ओळखपत्रे तपासतो, आवश्यक फॉर्म भरतो आणि बायोमेट्रिक ओळख प्रक्रिया पूर्ण करतो. काही बँका या सेवेसाठी लहान शुल्क आकारतात तर काही बँका विशेषतः ८० वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या किंवा दिव्यांग पेन्शनधारकांसाठी मोफत सेवा देतात. ही सुविधा त्यांच्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे ज्यांना हालचालीत अडचण येते.

प्रमाणपत्र न सादर केल्यास काय करावे?

अनेकदा विविध कारणांमुळे पेन्शनधारक ठरलेल्या तारखेपर्यंत जीवन प्रमाणपत्र सादर करू शकत नाहीत. आरोग्याच्या समस्या, माहिती नसणे, दूर राहणे किंवा इतर वैयक्तिक कारणे यामुळे मुदत चुकू शकते. अशा परिस्थितीत पेन्शन तात्पुरते निलंबित होऊ शकते. मात्र घाबरण्याची गरज नाही कारण प्रमाणपत्र सादर केल्यानंतर पेन्शन पुन्हा सुरू केले जाते.

जर तुमचे पेन्शन निलंबित झाले असेल तर त्वरित आपल्या बँक शाखेशी किंवा पेन्शन वितरण केंद्राशी संपर्क साधा. तेथे जाऊन किंवा वर सांगितलेल्या पद्धतींपैकी कोणत्याही एकाद्वारे आपले जीवन प्रमाणपत्र सादर करा. एकदा प्रमाणपत्र प्रक्रिया झाल्यानंतर सामान्यतः ७ ते १५ दिवसांत पेन्शन पुन्हा सुरू होते. थकीत पेन्शन देखील एकत्रित दिले जाते. म्हणून विलंब झाला तरी घाबरू नका आणि लवकरात लवकर प्रमाणपत्र सादर करा.

महत्त्वाच्या टिप्स आणि सूचना

पेन्शनधारकांनी प्रत्येक वर्षी अंतिम तारखेच्या किमान एक महिना आधी जीवन प्रमाणपत्राची तयारी सुरू करावी. तुमचा आधार कार्ड अपडेट आहे का, मोबाईल नंबर त्याच्याशी लिंक आहे का याची खात्री करा. जर तुम्ही डिजिटल पद्धत वापरणार असाल तर आधीच अॅप डाउनलोड करून त्याची माहिती घ्या. कुटुंबातील तरुण सदस्यांची मदत घेऊन प्रक्रिया समजून घ्या.

बँकेत जाण्याची योजना असेल तर गर्दी टाळण्यासाठी महिन्याच्या सुरुवातीला किंवा मध्यभागी जाण्याचा प्रयत्न करा. महिन्याच्या शेवटी आणि अंतिम तारखेच्या जवळ बँकांमध्ये प्रचंड गर्दी असते. घरपोच सेवा वापरायची असेल तर लवकर अपॉइंटमेंट घ्या कारण मागणी जास्त असल्यामुळे तारखा लवकर भरून जातात.

वेळेवर कृती करा

जीवन प्रमाणपत्र हे केवळ एक औपचारिकता नाही तर पेन्शनधारकांच्या आर्थिक सुरक्षिततेसाठी महत्त्वाचे आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाने ही प्रक्रिया पूर्वीपेक्षा खूप सोपी झाली आहे. घरबसल्या किंवा बँकेत जाऊन, तुमच्या सोयीनुसार तुम्ही हे काम पूर्ण करू शकता. मुख्य गोष्ट म्हणजे वेळेवर कृती करणे आणि आत्मसंतुष्ट न राहणे. आपल्या पेन्शनमध्ये व्यत्यय येऊ नये म्हणून नेहमी अंतिम तारखेच्या आधी प्रमाणपत्र सादर करा.